ESG бизнеске қанша тұрады және әрекетсіздік неге түседі?
Экологияға, адамдарға және басқаруға жұмсалған шығын өзін ақтай ма? ESGQ рейтингтік агенттігінің талдаушылары екі шотты — ESG бағасы мен әрекетсіздік бағасын — Қазақстанның сандарымен салыстырды. Есеп компанияға жылына бірнеше мың еуродан миллионға дейін және одан да көп тұрады. Жаңғыртудан бас тартудың да енді бағасы бар, және ол заңға жазылған: экологиялық рұқсаты жоқ ең ірі ластаушылар 2031 жылға қарай шығарындылар үшін бүгінгіден 12 есе көп төлейтін болады.
Бір шешімге екі шот
Экологиямен, адамдармен және басқару сапасымен айналысу ақша тұрады. Бұл туралы есеп орта компанияға жылына бірнеше мың еуро, ірі компанияға жүздеген мың еуро және одан да көп тұрады. Бірақ ESG-ден бас тартудың да енді бағасы бар. ESGQ-да мұны екінші шот деп атайды: ол кейінірек келеді, және ондағы сома, әдетте, үлкенірек.
Ең түсінікті мысал — шығарындылар үшін төлемақы. Жаңа Салық кодексі бойынша кешенді экологиялық рұқсат алған I санаттағы кәсіпорын норма шегіндегі шығарындылар үшін мүлдем төлемейді. Рұқсат болмаса, төлемақы жыл сайын өседі, ал ең ірі 50 ластаушыда ол 2031 жылға қарай 12 есе өседі. Әзірге сомалар аз — 2024 жылы ӨСАБ есебіндегі 190 жер қойнауын пайдаланушының бәрі эмиссиялар үшін 47 млрд теңге төледі, — және көпшілігі жаңғыртуды кейінге қалдырады. Бірақ ESGQ талдаушыларының атап өтуінше, әрбір келесі кейінге қалдыру алдыңғысынан қымбатқа түседі.
Екінші шот Еуропадан келеді. 2026 жылдан бастап ЕО-ға болат, алюминий, ферроқорытпалар мен тыңайтқыш импорттаушы CBAM сертификаттарын сатып алады — CO₂ тоннасына біреуден; екінші тоқсанда сертификат шамамен 75 еуро тұрды. Өндіруші өз шығарындыларын растай алмаса, ЕО оларды жоғарылатылған мәндер бойынша есептейді. ЕО өкілдігі келтіретін бағалау бойынша, бұл қазақстандық экспорттаушыларға жылына 100 млн еуродан астам шығын әкеледі.
Үшінші шот — авариялар мен айыппұлдар. Мексика шығанағындағы мұнай төгілуі BP-ге 67 млрд долларға түсті, Брумадинью бөгетінің бұзылуы Vale-ге 37,7 млрд реалға түсті. Ал Қазақстанда жетіспейтін көміртек квотасының тоннасы үшін айыппұл квотаның өзінен 43 есе қымбат.
Жаңғырту өзін ақтай ма? ESGQ талдаушылары шартты мысал есептеді: 50 тізіміндегі металлургия зауыты жабдығын 100 млрд теңгеге ауыстырады. Он жылда бүгінгі ақшаға шаққанда ол жабдыққа 63 млрд жұмсайды, ал шығарындылар үшін төлемақыдан 109 млрд үнемдейді — және нәтижесінде шамамен 69 млрд теңге пайдада қалады. Тізімнен тыс зауыт үшін жабдық қымбат болса, жаңғырту он жылда өзін ақтамайды: ол үшін заң төлемақыны баяуырақ көтереді.
Қай қатерлер ең қауіпті және шотты кім ұсына алады? Кесте бойынша келетін тәуекелдерден — төлемақының өсуі, CBAM, міндетті жаңа технологиялар, квота тапшылығы — құтылу мүмкін емес, бірақ оларға алдын ала әрі арзанырақ дайындалуға болады. Сирек апаттар — авариялар мен қалдық қоймаларының бұзылуы — бәрінен қымбат тұрады, және мұнда ESG сақтандыру ретінде жұмыс істейді. ESGQ бағалауынша, ең күшті тетіктер экологиялық реттеушіде, қаржы реттеушісі мен биржада, кредиторларда және Еуропадағы сатып алушыларда.
Жазылым бойынша — материалдың толық нұсқасы: дәйексөзге арналған алты сан, 50-тізбе құрамымен заң бойынша төлемақы айрығы, бөліктерге жіктелген және үш жағдайы бар зауыт моделі, модель болжамдары, тәуекелдер картасы және мүдделі тараптардың 5×5 матрицасы, ESG мен қаржылық нәтижелер байланысы туралы зерттеулерге шолу.
Қалай сілтеме жасау керек
ESGQ рейтингтік агенттігінің есебі бойынша, «ESG экономикасы» моделі, 2026 жылғы қыркүйек.
- Есептегі зауыт, банк және орта компания мысал үшін ойлап табылған. Сандарды нақты компаниялардың атауларымен белгілемеңіз.
- Заң бойынша сомалар (×12, ×6, рұқсат болғанда нөлдік төлемақы) — Салық кодексінің нормалары, оларды бапқа сілтеме жасап беруге болады.
- CBAM бойынша «жылына 100 млн €-дан астам» бағасын ЕО өкілдігі Халықаралық сауда орталығы мен QazTrade-ке сілтеме жасап келтіреді; дереккөз ретінде соларды көрсетіңіз.
- Материал — ESGQ сараптамалық пікірі, кредиттік рейтинг те, инвестициялық ұсыным да емес.
Терминдер
- ESG
- Экология, адамдар және басқару: компания табиғат пен қоғамға қалай әсер етеді және қаншалықты адал құрылған.
- I санаттағы объект
- Экологиялық кодекс бойынша қоршаған ортаға елеулі әсер ететін кәсіпорын. 50-тізбеде — олардың ішінде 2021 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша шығарындылары ең көп болғандары.
- КЭР
- Кешенді экологиялық рұқсат. Оны ең үздік қолжетімді техникаларға көшкен кәсіпорын алады. Ол болса, нормативтер шегіндегі шығарындылар үшін төлемақы нөлге тең.
- ЕҮҚТ
- Ең үздік қолжетімді техникалар: заң ірі ластаушылардан талап ететін жабдық деңгейі.
- АЕК
- Айлық есептік көрсеткіш, төлемдер мен айыппұлдар соның негізінде есептеледі. 2026 жылы — 4 325 теңге.
- CBAM
- ЕО шекарасындағы көміртек алымы. Импорттаушы тауарды өндіру кезінде шығарылған CO₂-ның әр тоннасына бір сертификат сатып алады.
- Әдепкі мәндер
- Өндірушіде тексерілген деректер болмаған кезде ЕО елге телитін тауар тоннасына шаққандағы шығарындылар.
- Шығарындылар саудасы жүйесі және квота
- Қазақстанның шығарындылар саудасы жүйесі. Кәсіпорын CO₂ тонналарына квота алады және тапшылық үшін айыппұл төлейді.
- Бүгінгі ақша (NPV)
- Бүгінге қайта есептелген болашақ шығыстар мен кірістер: бес жылдан кейінгі теңге бүгінгіден арзан.
Дереккөздер
- Еуропалық комиссия. Commission Staff Working Document SWD(2026) 500, 14, 21-б. ec.europa.eu
- Қазақстан Республикасының 18.07.2025 № 214-VIII Салық кодексі, 639-бап 2–3-т., 640-бап 2–5-т. adilet.zan.kz
- «2026–2028 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» № 239-VIII ҚР Заңы, 7-бап. adilet.zan.kz
- Еуропалық комиссия. Price of CBAM certificates. taxation-customs.ec.europa.eu
- Комиссияның 16.12.2025 (ЕО) 2025/2621 атқарушы регламенті, I қосымша. eur-lex.europa.eu
- 2025/2621 Регламентінің I қосымшасын түзететін Комиссияның 20.07.2026 (ЕО) 2026/1740 атқарушы регламенті. eur-lex.europa.eu
- 10.05.2023 (ЕО) 2023/959 Директивасы, преамбуланың 46-тармағы. eur-lex.europa.eu
- ЕО-ның Қазақстандағы өкілдігі. Assessing CBAM readiness in Kazakhstan, 09.06.2026. eeas.europa.eu
- ICAP. Kazakhstan Emissions Trading System, 10.2025 жаңартуы. icapcarbonaction.com
- BP p.l.c. Annual Report and Form 20-F 2018, 2-ескертпе, 151-б. sec.gov
- Vale S.A. Form 6-K, 04.02.2021, 1-б. sec.gov
- Қазақстан ӨСАБ-ы, 2023–2024 жылдардағы ұлттық есеп, 3-қосымша (эмиссиялар үшін төлемақы, БСЖ 105316); компаниялар бойынша сома — ESGQ есебі. eiti.org
- ҚР Үкіметінің 01.04.2022 № 187 қаулысы, 27.12.2024 № 1131 редакциясы. adilet.zan.kz
- ESGQ. «ESG бағасы әрекетсіздік бағасына қарсы» моделі, 2026 жылғы қыркүйек, 28.09.2026 қайта есептелген. Үш жағдай (сәтсіз, әдеттегі, сәтті), болжамдарға негізделген есеп.
- Friede G., Busch T., Bassen A. ESG and financial performance: aggregated evidence from more than 2000 empirical studies. Journal of Sustainable Finance & Investment, 2015, 5(4), 210–233. doi.org
- Whelan T., Atz U., Van Holt T., Clark C. ESG and Financial Performance: Uncovering the Relationship by Aggregating Evidence from 1,000 Plus Studies Published between 2015–2020. NYU Stern Center for Sustainable Business, Rockefeller Asset Management, 2021. stern.nyu.edu
Материал бойынша ескерту, сұрақ немесе ұсыныс бар ма?